Mobiel Erfgoed (1) – Belevingswaarde
Mobiel erfgoed is niet iets waar je direct bij betrokken bent in de monumentenzorg van onroerend erfgoed, de gebouwen. Wel heeft mobiel erfgoed een relatie met industrieel erfgoed en hoe onze voorouders de samenleving hebben opgebouwd en ingericht. De ontwikkeling van mobiliteit is één van de fundamenten van onze huidige samenleving. In deze eerste bijdrage over mobiel erfgoed beginnen we met de belevingswaarde die aan mobiel erfgoed wordt toegekend.
De ASM 1, een voetveer tussen de Rijnkade en de Stadsblokken in Arnhem.
In de middeleeuwen en daarvoor waren de rivieren de transportaders waarlangs de verkeersstromen liepen. Die werden uitgebreid met door de mens gegraven kanalen en andere waterwegen. In de 19e eeuw kwam daar het transport over de rails bij en ook het vervoer over de weg nam gaandeweg toe. Transport door de lucht volgde in de 20e eeuw en vandaag aan de dag kennen we in Nederland een complex vervoers- en transportsysteem over water, land, rails en door de lucht. Om dit allemaal mogelijk te maken zijn gebouwen nodig. Denk aan (lucht)havens, spoorwegstations, werkplaatsen, opslagloodsen, enz. Maar ook de benodigde kantoorgebouwen en verkeerstorens om het vervoer te regelen en in veilige banen te leiden.
Mobiel erfgoed is erfgoed dat kan bewegen en behoort tot de ontwikkeling van onze mobiliteit. Het betreft voornamelijk vervoer- en transportmiddelen, die onderverdeeld worden in de sectoren Water (varend erfgoed), Rail (rollend erfgoed), Weg (rijdend erfgoed) en Lucht (vliegend erfgoed). Mobiel en industrieel erfgoed zijn nauw met elkaar verbonden.
De stadsbus, een Leyland LVB – Den Oudsten/ Nefkens 55 uit 1980, waarmee heen en weer gereisd is tussen Arnhem en Lobith.
Handboek culturele waardering Mobiel Erfgoed
Om te kunnen bepalen wat de culturele waarde is van mobiel erfgoed heeft de stichting Mobiele Collectie Nederland (MCN) in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) methodieken ontwikkeld voor het bepalen van de culturele waarde van mobiel erfgoed. Dat heeft in 2005 geleid tot het Waardestellend kader voor het mobiel erfgoed. Door nieuwe inzichten is het instrument voor de culturele waardering en registratie van het mobiel erfgoed aan de eisen van de tijd aangepast. Dat heeft in 2015 geresulteerd in het Handboek culturele waardering Mobiel Erfgoed.
Historische cabine van een NEMAG-torenkraan uit 1953 op de Stadsblokken in Arnhem. De kraan is niet meer in gebruik.
Belevingswaarde
Het beschrijven van de culturele waarde van mobiel erfgoed verloopt in zes stappen. Bij één van die stappen worden de maatschappelijke waarden van het te onderzoek mobiele erfgoed onderzocht en beschreven. En één van de te onderzoeken waarden is de belevingswaarde. Het handboek beschrijf belevingswaarde als volgt: ‘Mobiel erfgoed is altijd sterk geweest in belevingswaarde, vooral als het in operationele staat wordt gepresenteerd; als het ‘beweegt’. Alles wat zeilt, stoomt, rijdt en vliegt roept een sterke zintuigelijke sensatie op, het ademt de sfeer uit van vroeger, het roept herinnering en emoties op en wordt doorgaans prachtig gevonden’. Het meevaren met een historisch zeilschip of het meerijden met een diesellocomotief over een smalspoor is een belevenis en het motorgeluid van een oud vliegtuig of ander oud voertuig roept een sterk zintuiglijke sensatie op.
Vernieuwde cabine van een Bailey-torenkraan uit 1957, met uitzicht over de scheepswerf. Deze kraan is nog altijd in gebruik.
Ervaring
Recent bezocht ik de jaarlijkse kranendag van NedSEK. Niet alleen het bezoek aan twee scheepswerven met historische torenkranen was interessant, maar ook het vervoer over de Rijn met een kleine historische pont en de reis tussen de twee scheepswerven van Arnhem en Lobith en terug met een historische stadsbus. De pont werd in 1956 als werkvlet gebouwd door de Arnhemse Scheepsbouw Maatschappij (ASM) die in 2015 is opgeknapt en als voetveer dienstdoet tussen de Rijnkade in Arnhem en de Stadsblokken (de voormalige ASM) en in de vaart is als ASM 1. De stadsbus was een Leyland LVB – Den Oudsten/ Nefkens 55 uit 1980 die in het Nationaal Register Mobiel Erfgoed (NRME) staat geregistreerd onder registernummer 3.501.035.
Een rit met zo’n historische stadsbus is niet om te reizen, maar tegelijkertijd een belevenis. Heel anders dan een moderne hedendaagse stadsbus. De dieselmotor met de semi-automatische versnellingsbak, de vering (vooral bij het te snel passeren van verkeersdrempels), de stoelen en de hele aankleding van z’n bus, het geeft voor mij herinneringen aan de busritten uit mijn jeugd met de vroegere DVM- en NWH-bussen.
En de torenkranen op de beide scheepswerven dan, is dat ook mobiel erfgoed? Nee, maar wanneer locatiegebonden kranen een vaste standplaats hebben of wezenlijk met de constructie van het gebouw verbonden zijn (denk aan kraanbanen), dan betreft het onroerend erfgoed. Zie ook het Havenkraan-arrest waarin volgens de Hoge Raad grote kranen op rails of die een vast fundament hebben worden gezien als onroerend.
