Duitse bouwcrisis biedt Nederlandse innovators volop kansen
De Duitse bouwsector staat voor een vergelijkbare opgave als Nederland: er moeten jaarlijks honderdduizenden woningen worden gebouwd en miljoenen bestaande gebouwen verduurzaamd. Maar hoge kosten, personeelstekorten, bureaucratie en traditionele bouwmethoden remmen de vooruitgang. Juist daardoor ontstaan kansen voor Nederlandse bedrijven met innovatieve oplossingen voor prefab bouwen, industriële renovatie, digitalisering en circulariteit. Een en ander blijkt uit het onderzoek Sustainable Construction in Germany – Opportunities for Dutch Companies, dat het Berlijnse beleidsadviesbureau adelphi uitvoerde in opdracht van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). Experts Jérémy Bourgault en Rebecca Rohe zien vooral mogelijkheden voor bedrijven die bouwprocessen kunnen versnellen, kosten kunnen verlagen en de milieubelasting kunnen verminderen.
Auteur: Harmen Weijer.

“Nederland heeft van oudsher een innovatieve bedrijfscultuur, waarin technische oplossingen worden ontwikkeld en vervolgens in de praktijk getest”, vertelt Bourgault. “Nederlandse bedrijven beginnen vaak met een pilotproject en schalen dat vervolgens op. In Duitsland is die aanpak veel minder gebruikelijk. Duitsers zijn traditioneel terughoudender met risico’s en willen dat alles vooraf goed geregeld is.”
Naast die behoudende houding is in Duitsland volgens Bourgault sprake van een reeks van economische tegenvallers. “Sinds ongeveer 2020 is de Duitse bouwsector sterk teruggevallen. Eerst zorgde de coronacrisis voor stijgende materiaalprijzen. Vervolgens leidde de oorlog in Oekraïne tot een enorme stijging van de energieprijzen. Duitsland was historisch gezien al sterk afhankelijk van de levering en het gebruik van Russisch gas. Daarboven komt een ernstig arbeidstekort: in de bouwsector meldt meer dan 30% van de Duitse bouwbedrijven een tekort aan vakbekwame arbeidskrachten. Het gaat om naar schatting 300.000 bouwvakkers, die de Duitse bouwsector tekortkomt.”
Ook de bureaucratie speelt een belangrijke rol. Vergunningprocedures duren lang en zijn ingewikkeld, terwijl subsidieregelingen zo complex kunnen zijn dat zelfs gemeenten afhaken. “Soms komt de subsidie pas beschikbaar wanneer het project al is afgerond. Dat werkt natuurlijk niet. De bouwsector heeft dringend behoefte aan vereenvoudiging.”
Het resultaat is een bijna perfecte storm, zo erkent Bourgault. “Duitsland boekt vooruitgang bij duurzame energie, decarbonisering van elektriciteit en de overstap naar andere brandstoffen. Maar de gebouwensector blijft achter bij de nationale klimaatdoelstellingen. Het is ook daarom dat we over de grens kijken naar manieren om het anders aan te pakken.”

Woningtekort
De omvang van de Duitse woningbouwopgave maakt het verder hard nodig om snel woningen bij te bouwen, zegt Rebecca Rohe. “Er zijn jaarlijks ongeveer 320.000 nieuwe woningen nodig, terwijl in 2025 slechts circa 200.000 woningen werden gerealiseerd. Dat verschil is enorm. De Duitse regering probeert daarom de procedures te versnellen. In oktober 2025 is de zogenoemde Bauturbo geïntroduceerd, die het mogelijk moet maken dat onder bepaalde voorwaarden vergunningen binnen drie maanden kunnen worden verleend. Ook wordt het gemakkelijker om bijvoorbeeld kantoren en commerciële gebouwen naar woningen te transformeren.”
De eerste ervaringen zijn volgens Rohe echter weinig overtuigend. “Gemeenten kunnen zelf bepalen of ze van deze vrijwillige regeling gebruikmaken. Lang niet allemaal doen ze dat. Bovendien betekent een verleende vergunning nog niet dat er daadwerkelijk wordt gebouwd.”
Bourgault ziet daarom kansen voor Nederlandse aanbieders van industriële en modulaire bouwconcepten. “Prefab kan helpen om sneller en goedkoper te bouwen. Vooral bij betaalbare woningen en sociale woningbouw zou dit bijzonder interessant zijn. Maar juist in dat segment wordt momenteel onvoldoende gebouwd. Private ontwikkelaars richten zich vooral op duurdere appartementen, omdat die economisch aantrekkelijker zijn.”
Dat is zeker het geval bij prefab in houtbouw. “Houtbouw wordt gestimuleerd en neemt langzaam toe, met name in het segment van eengezinswoningen, maar het is nog lang geen norm. Hoewel de prefab-houtbouwsector groeit, ontbreekt het aan voldoende integratie en schaalgrootte in de productiecapaciteit en de toeleveringsketen om aan de marktvraag te kunnen voldoen. Nederlandse bedrijven kunnen hierin een belangrijke bijdrage leveren.”

Seriematig renoveren
Ook de Duitse renovatiemarkt biedt mogelijkheden. Van de ongeveer 22,2 miljoen gebouwen is een aanzienlijk deel energetisch sterk verouderd. Volgens het adelphi-onderzoek bedroeg het jaarlijkse renovatietempo in 2024 slechts 0,69 procent, terwijl ongeveer 2 procent wordt nagestreefd. “We renoveren momenteel dus ongeveer drie keer zo weinig als nodig is”, zegt Bourgault. “Met de huidige kosten en personeelstekorten is het onmogelijk om de renovatieproductie op traditionele wijze voldoende op te schalen. Daarom wordt veel verwacht van seriematige renovatie.”
De Duitse energieorganisatie dena heeft hiervoor een programma opgezet dat rechtstreeks is geïnspireerd op het Nederlandse Energiesprong-concept. Door woningen met geprefabriceerde gevel- en dakelementen te verduurzamen, kunnen werkzaamheden sneller en met minder personeel worden uitgevoerd.
“Vooral bij woningcomplexen met veel vergelijkbare gebouwtypen is dit interessant”, legt Bourgault uit. “Denk aan sociale woningbouw, waar dezelfde woningtypen vaak terugkomen. Bij complexe utiliteitsgebouwen wordt seriematig renoveren lastiger.”
Opvallend is dat grote Duitse bouwbedrijven vooralsnog weinig belangstelling tonen. “Zij richten zich liever op omvangrijke nieuwbouwprojecten. Seriematige renovatie wordt vooral ontwikkeld door kleinere, innovatieve ondernemingen, zoals ecoworks uit Berlijn. Er zijn nog maar enkele serieuze spelers actief. Dat maakt deze markt bijzonder interessant voor Nederlandse bedrijven die al veel ervaring hebben.”

Digitalisering
Niet alle kansen liggen bij fysieke bouwproducten. Volgens Bourgault kan digitalisering voor Nederlandse bedrijven zelfs een gemakkelijker toegang tot de Duitse markt bieden. “Digitalisering is in Duitsland een enorm probleem, zeker in de bouw. Er is behoefte aan oplossingen die processen eenvoudiger en efficiënter maken. Denk aan BIM, digital twins en slimme systemen voor energiebeheer. Dat zijn wel zaken die in Nederland al langer gebruikelijk zijn, en dus zouden Nederlandse bouwtechnologiebedrijven bijvoorbeeld kunnen samenwerken met traditionele Duitse aannemers.”
Het adelphi-onderzoek wijst onder meer op kansen voor kunstmatige intelligentie bij het verzamelen en analyseren van gebouwgegevens en voor slimme energiemanagementsystemen. Daarnaast krijgen digitale diensten doorgaans te maken met minder ingewikkelde toelatingsprocedures tot de markt dan fysieke bouwproducten.
Als voorbeeld van een succesvolle Nederlandse marktbenadering noemt Bourgault vastgoedontwikkelaar EDGE. “Dat bedrijf heeft met hoogwaardige, energiezuinige en gedigitaliseerde kantoorgebouwen een sterke positie opgebouwd in verschillende Duitse steden. In Berlijn kom je de gebouwen van EDGE regelmatig tegen. Het laat zien dat Nederlandse concepten hier succesvol kunnen zijn.”
Circulariteit
Ook met circulair bouwen loopt Duitsland achter op Nederland. Het land heeft volgens Bourgault lange tijd vooral gekeken naar het energieverbruik van gebouwen tijdens de gebruiksfase. “De aandacht voor de CO₂-uitstoot van bouwmaterialen en de volledige levenscyclus van gebouwen is veel later op gang gekomen. Circulariteit is in Duitsland nog grotendeels een theoretisch begrip. Er wordt veel over gesproken – zo is er een nationale materialendatabank (ÖKOBAUDAT) geïntroduceerd – maar een grootschalige implementatie blijft uit.”
Er zijn uitzonderingen, zoals het Berlijnse bedrijf Concular, dat vrijkomende bouwmaterialen inventariseert en opnieuw op de markt brengt. “Maar dit zijn nog pioniers. Grote bouwbedrijven houden zich hier nauwelijks mee bezig.”
Volgens Bourgault zal vooral Europese regelgeving de ontwikkeling versnellen. Duitsland heeft nog geen breed toegepast beleid dat de CO₂-uitstoot over de volledige levenscyclus van gebouwen begrenst. Ook verschillen de gebruikte milieudatabases en berekeningsmethoden tussen landen. Nederlandse aanbieders moeten daarom rekening houden met het Duitse systeem ÖKOBAUDAT om de milieuvoordelen van hun producten overtuigend aan te tonen.
Duitse deelstaten
Waar kunnen Nederlandse bedrijven het beste beginnen? Volgens de onderzoekers bestaat er niet één Duitse bouwmarkt. De zestien deelstaten verschillen sterk in regelgeving, economische mogelijkheden en duurzaamheidsambities. “Baden-Württemberg loopt al jarenlang voorop met duurzaam bouwen”, vertelt Bourgault. “Ook Hamburg is bijzonder interessant. Berlijn heeft veel innovatieve bedrijven en duurzaamheidsinitiatieven, maar is economisch minder belangrijk dan sommige grotere deelstaten.”
Bourgault wijst verder op Noordrijn-Westfalen, Nedersaksen en Beieren. “Noordrijn-Westfalen heeft een enorme bestaande gebouwenvoorraad, waarvan veel gebouwen verouderd zijn. De renovatiebehoefte is daar bijzonder groot. Tegelijkertijd ontbreken vaak de financiële middelen en lokale capaciteiten om de noodzakelijke transitie volledig door te voeren.”
PIB-programma
Om Nederlandse bedrijven met innovatieve oplossingen voor duurzaam en circulair bouwen een betere positie op de Duitse markt te geven, is RVO onlangs een nieuw Partners for International Business (PIB) programma in Duitsland gestart. Met dit programma brengt RVO namens het Ministerie van Buitenlandse Zaken private en publieke partijen bij elkaar om gezamenlijk een nieuwe markt te betreden. Onder de naam Niederländische Allianz für nachhaltiges Bauen werken tien bedrijven en organisaties samen om de komende jaren voet aan de grond te krijgen in Duitsland.
“Met dit consortium, dat uitgebreid kan worden met meer bedrijven, willen we echt strategisch inzetten op de Duitse markt”, vertelt Patricia van der Werf van Netherlands Business Support Office (NBSO) Hamburg. NBSO’s zijn handelskantoren van de Nederlandse overheid in het buitenland. “We willen laten zien wat Nederland allemaal aan innovaties te bieden heeft op het gebied van duurzaam bouwen. En uiteindelijk ook een naam opbouwen, zodat Duitse partijen zeggen: daarvoor moet je naar Nederland.”
Het programma richt zich vooralsnog op Hamburg en omgeving, en Noordrijn-Westfalen. De deelnemers bezoeken vakbeurzen, nemen deel aan handelsmissies en worden via matchmaking in contact gebracht met Duitse bouwbedrijven, architecten en projectontwikkelaars. Daarbij krijgen ze ondersteuning van het Nederlandse diplomatieke netwerk.
Volgens Van der Werf is een lange adem noodzakelijk. “Je moet veel energie, tijd en geld meebrengen om op zo’n markt gezien te worden. Je moet een aantal jaren laten zien dat je er bent, dat je kwaliteit biedt en dat je goede referenties hebt. Dat vertrouwen moet je opbouwen.” Daarbij helpt het om gezamenlijk op te trekken. “Natuurlijk willen we uiteindelijk dat bedrijven er deals uit halen. Maar dat gaat niet van de ene op de andere dag. Eerst moeten we zorgen dat Duitse opdrachtgevers ons leren kennen.”
Het PIB-programma moet daarvoor de basis leggen, met een looptijd van maximaal drie jaar.
Meer informatie: rvo.nl/internationaal-ondernemen
Kinderdagverblijf in Frankfurt am Main
Het kinderdagverblijf “Kita am Wiesenrain” in Frankfurt am Main illustreert de uitdagingen waar veel Duitse steden voor staan. Veel openbare gebouwen, waaronder kinderdagverblijven, zijn gehuisvest in oudere panden – in dit geval gebouwd in 1995/96 -met onvoldoende isolatie, wat leidt tot een hoge energiebehoefte voor verwarming en koeling. Een veelvoorkomend probleem voor steden als Frankfurt is het gebrek aan alternatieve huisvesting voor de gebruikers van een gebouw tijdens ingrijpende energetische renovaties. Er is daarom grote behoefte aan renovatieoplossingen die snel kunnen worden uitgevoerd, met minimale hinder voor de lopende activiteiten.
In dit kinderdagverblijf is een innovatieve moderniseringsmethode toegepast. Dankzij een door MODUCON ontwikkelde modulaire renovatieoplossing werd “Kita am Wiesenrain” in recordtempo naar de huidige klimaatstandaarden gebracht. De installatie van 65 geprefabriceerde gevelmodules was in slechts vijf werkdagen voltooid, waardoor het kinderdagverblijf tijdens het gehele proces in gebruik kon blijven. De ingrepen omvatten onder meer geprefabriceerde houten gevelelementen met geïntegreerde kozijnen en cellulose-isolatie, evenals de renovatie en isolatie van het dak.
Naast het versnellen van het renovatieproces streefde MODUCON ernaar om circulair bouwen te bevorderen door materialen uit de bestaande constructie zoveel mogelijk te hergebruiken. De oorspronkelijke gevel van het kinderdagverblijf werd zorgvuldig gedemonteerd en via het online platform CONCULAR gekoppeld aan een nieuwe eigenaar, die deze teruggewonnen materialen zal inzetten in een ander bouwproject.
Foto: MODUCON.