Zonder zonwering geen toekomstbestendig binnenklimaat in bestaande woningen
Een energiezuinige woning die in de zomer ondraaglijk warm wordt, is geen duurzame woning. Toch richten ontwerpers, bouwers en installateurs zich nog te veel op afzonderlijke technische oplossingen, terwijl het binnenklimaat vraagt om een integrale aanpak. Vooral buitenzonwering verdient een veel prominentere plaats in nieuwbouw en renovatie. Dat bleek tijdens een rondetafelgesprek bij Jaga Climate Designers in ’s-Hertogenbosch met vijf deskundigen uit Nederland en België over de toekomst van verwarmen, koelen en ventileren.
Auteur: Harmen Weijer.
Foto’s: Jaga Climate Designers

De energietransitie wordt nog altijd vooral gezien als een warmtetransitie. We isoleren gebouwen, vervangen cv-ketels door warmtepompen en proberen het energiegebruik terug te dringen. Maar ondertussen neemt de behoefte aan koeling toe. Volgens Harm Valk, voormalig senior adviseur Energie & Duurzaamheid bij Nieman en nauw betrokken bij de ontwikkeling van de NTA 8800, gaat het daardoor fundamenteel mis in het ontwerp van gebouwen.
“Als we alleen maar denken over warmte, vertellen we maar het halve verhaal. We moeten echt die zomersituatie meenemen”, stelt Valk. “Mensen ervaren dat hun woning te heet wordt en kopen vervolgens een koelinstallatie. Terwijl ze niet stilstaan bij veel eenvoudigere methodes, zoals zonwering, waarmee je de oorzaak kunt aanpakken. Dus dat hele systeemdenken zit er bij bewoners niet in. Dat kun je hen misschien ook niet kwalijk nemen. Maar het zit er ook onvoldoende in bij de professionals.”
Zonwering vergeten
Glenn Reynders, Innovation Manager bij EnergyVille van de KU Leuven, ziet in de praktijk hoe verkeerde ontwerpkeuzes tot kostbare noodoplossingen leiden. “We hadden eigenlijk moeten investeren in zonwering, maar dat hebben we niet gedaan. Dus hangt men doeken voor de ramen en plaatsen ze toch maar een airco. Dat zijn exact de oplossingen die we vandaag zien.”
Hij vindt dat ook projectontwikkelaars verantwoordelijkheid moeten nemen. “Vandaag wordt er heel veel bespaard op passieve maatregelen. Waarom? Omdat die zichtbaar zijn in de investeringskosten. De energierekening is vervolgens voor de gebruiker.”
Reynders vindt het onbegrijpelijk dat woningen nog altijd zonder buitenzonwering worden opgeleverd. “Ik vind dat gênant, ik vind het zelfs op randje van crimineel. Dat zou in 2026 niet meer mogelijk moeten zijn.”
Ook Valk pleit voor directe actie. “Mijn standaardantwoord op dit moment is: zonwering. Als we bij alle nieuwbouw en renovatie buitenzonwering zouden toepassen, zetten we een belangrijke stap. Dat kun je gewoon toevoegen aan je huidige programma van eisen. Daarvoor hoeven we niet op nieuwe regelgeving te wachten.”

Klimaat van morgen
Dat juist Harm Valk hamert op meer zonwering aan woningen, is niet zo verwonderlijk. Hij was betrokken bij eerder onderzoek van Nieman in opdracht van RVO en TKI Urban Energy. Bij een doorgerekende tussenwoning daalde het aantal uren boven de thermische comfortgrens door toepassing van zonwering van 2.601 naar slechts 78 uur, uitgaande van het toen gebruikte referentieklimaat.
Valk wijst bovendien op tekortkomingen in de regelgeving. “We weten dat woningen die voldoen aan de huidige indicator voor zomercomfort toch al in de eerste zomer na oplevering enorme oververhittingsproblemen kunnen krijgen.” Volgens hem moeten ontwerpers daarom verder kijken dan de energieprestatieberekening. “Een NTA 8800-berekening is geen voorspelling van het energiegebruik of comfort in een specifiek gebouw. Daarvoor moet je rekenen met de werkelijke situatie en actuele klimaatgegevens.”
Eerst inventariseren
Voor bestaande gebouwen is integraal ontwerpen extra ingewikkeld, benadrukt Frederik Heedfeld, algemeen directeur van Studiebureel Heedfeld. “Bij nieuwbouw beschikken we over alle gegevens om warmteverliezen en koellasten te berekenen. Bij renovatie moeten we eerst nauwkeurig inventariseren welke installaties aanwezig zijn en wat behouden kan blijven.”
Dat geldt voor leidingen, radiatoren, afgiftesystemen en regeltechniek. “Dimensioneer je warmtepomp niet zomaar. Vertrek niet vanuit de warmtepomp, maar kijk eerst naar de secundaire installaties. Pas daarna bepaal je welke opwekking daarbij past.”
Heedfeld benadrukt daarnaast de invloed van architectonische keuzes. “De oriëntatie van een woning, de compactheid en de gebouwschil hebben allemaal invloed op het energiegebruik. Ook zonwering moet daarin worden meegenomen.”

Systeem centraal
Wouter Borsboom, business consultant bij TNO, waarschuwt voor het steeds verder elektrificeren van woningen zonder hun energievraag te beperken. “Dat geldt vooral voor het verwarmen van woningen met een airco, dat inderdaad een lucht/lucht wamtepomp is. Je bent dan misschien van het gas af, maar je hebt nog steeds een heel groot elektriciteitsverbruik. En met een slechter rendement dan een lucht/water warmtepomp.” Dat kan volgens hem zowel bewoners als het elektriciteitsnet zwaar belasten. Hij pleit daarom voor oplossingen die daadwerkelijk lagere energiekosten opleveren, in plaats van uitsluitend betere prestaties op papier.
Jan Verdonck van Jaga Climate Designers ziet die soort ontwerpfouten regelmatig terug in nieuwbouwwijken. “Ik fiets wel eens door dat soort wijken in mijn woonplaats en dat ziek ik overal witte kunststof gootjes langs de gevels. Dan denk ik: hadden ze daar bij het ontwerp niet wat meer tijd aan kunnen besteden?” Volgens hem moet iemand de regie voeren over het complete binnenklimaat. “Iemand moet het totale beeld hebben en behouden. En communicatie is daarbij ontzettend belangrijk.”
Op dat gebied kwam de aloude Ladder van Koeling even voorbij, die een logische volgorde biedt voor duurzame koeling: eerst zorgen voor een koele omgeving, vervolgens zonnewarmte buiten houden, het gebouw aanpassen om opwarming te beperken, passieve koeling benutten en pas waar nodig actieve koeling inzetten. Dat vraagt om een integrale benadering van verwarming en koeling. Zo kunnen bijvoorbeeld watergedragen systemen beide functies combineren, mits het afgiftesysteem daarvoor geschikt is.

Digitaal ontwerpen
Glenn Reynders ziet een belangrijke rol voor dynamische gebouwsimulaties. “Wij bouwen een digitaal model waarmee we eerst de installatie dimensioneren, vervolgens de regeling optimaliseren en tijdens het gebruik afwijkingen opsporen.” Daarmee staat het uiteindelijke comfort centraal. “We moeten niet alleen maar discussiëren over het behalen van een temperatuur van 21 graden. We moeten het hebben over welk comfort we willen bereiken en van daaruit het geheel ontwerpen. Die regeling gaat er wel voor zorgen dat dat comfort er komt.”
Dat vraagt om samenwerking vanaf de eerste schets tussen architect en technisch ontwerper. De gebouwschil bepaalt immers mede welke installatie nodig is. Valk constateert dat de installatiebranche nog regelmatig probeert bouwkundige tekortkomingen achteraf technisch op te lossen. Daardoor blijft een betere totaaloplossing buiten beeld.
Ook het afzonderlijk dimensioneren van componenten kent risico’s, stelt Reynders. “Het is niet langer voldoende om component voor component te dimensioneren en overal veiligheidsfactoren bovenop te zetten. Dan eindig je al snel met een veel te groot geïnstalleerd vermogen. Ontwerp en regeling moeten daarom samen worden ontwikkeld, met aandacht voor het gebruik en de flexibiliteit van het gebouw.”
Bij renovatie hoeft zo’n aanpak niet te betekenen dat alle maatregelen tegelijk worden uitgevoerd. Reynders pleit juist voor een totaalplan dat vervolgens gefaseerd kan worden gerealiseerd. Zo blijven afzonderlijke investeringen bijdragen aan hetzelfde einddoel. Verdonck was het met Reynders daarover kort en bondig eens: “Je kunt vijf goede componenten hebben, maar dat maakt nog geen goed systeem.”
